Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi: đa thuốc, suy giảm cơ, phòng ngã và tầm soát

Sức khỏe người cao tuổi khác gì so với người trẻ?

Điểm khác biệt lớn nhất là người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh mạn tính cùng lúc (đa bệnh lý) và dùng nhiều thuốc song song, trong khi khả năng dự trữ sinh lý của các cơ quan đã giảm. Vì vậy một thay đổi nhỏ — mất nước nhẹ, thêm một viên thuốc an thần, một đợt cảm cúm — cũng có thể gây hậu quả lớn như lú lẫn cấp, ngã, gãy xương hoặc nhập viện.

Một đặc điểm nữa là triệu chứng thường không điển hình. Nhiễm trùng có thể biểu hiện bằng lú lẫn hoặc ngã thay vì sốt cao; nhồi máu cơ tim có thể chỉ mệt và khó thở mà không đau ngực rõ; trầm cảm có thể biểu hiện bằng đau mỏi và chán ăn. Do đó mọi thay đổi đột ngột về ý thức, khả năng đi lại hay ăn uống ở người cao tuổi đều cần được xem là dấu hiệu cần đánh giá y tế.

• Các “hội chứng lão khoa” cần chú ý: suy giảm cơ, ngã, sa sút trí tuệ, tiểu không tự chủ, suy dinh dưỡng, suy yếu (frailty), lú lẫn cấp.
• Mục tiêu chăm sóc chuyển dần từ “chữa khỏi bệnh” sang duy trì chức năng, khả năng độc lập và chất lượng sống.
• Người thân nên nắm được danh sách thuốc, bệnh nền, số điện thoại bác sĩ và kết quả xét nghiệm gần nhất của người cao tuổi trong nhà.

Dùng nhiều thuốc cùng lúc có nguy hiểm không?

Có. Tình trạng dùng đồng thời từ 5 loại thuốc trở lên được gọi là đa thuốc (polypharmacy) và làm tăng rõ rệt nguy cơ tương tác thuốc, tác dụng phụ, té ngã, lú lẫn và nhập viện. Nguy cơ tăng theo cấp số nhân khi số thuốc tăng, đặc biệt ở người có suy giảm chức năng thận hoặc gan.

Cách xử lý không phải là tự bỏ bớt thuốc, mà là rà soát thuốc định kỳ cùng bác sĩ hoặc dược sĩ, ít nhất mỗi 6–12 tháng. Bác sĩ có thể tham chiếu tiêu chí Beers của Hội Lão khoa Hoa Kỳ hoặc bộ STOPP/START của châu Âu — hai công cụ liệt kê những thuốc nên tránh hoặc cần thận trọng ở người cao tuổi, và cả những thuốc nên được chỉ định mà thường bị bỏ sót.

• Mang toàn bộ thuốc đang dùng, bao gồm thuốc không kê đơn, vitamin, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và thuốc đông y, tới mỗi lần khám (phương pháp “brown bag”).
• Các nhóm cần đặc biệt thận trọng ở người cao tuổi: thuốc an thần gây ngủ nhóm benzodiazepin, thuốc kháng cholinergic, thuốc chống loạn thần, thuốc kháng histamin thế hệ cũ, thuốc chống viêm không steroid dùng kéo dài.
• Ghi lại thời điểm uống thuốc bằng hộp chia liều theo ngày để tránh uống trùng hoặc bỏ sót.
• Không tự ý ngưng, giảm liều hay đổi thuốc — kể cả khi thấy khỏe hơn hoặc khi nghe quảng cáo về sản phẩm thay thế.

Suy giảm khối cơ (sarcopenia) là gì và tập luyện thế nào để giữ cơ?

Sarcopenia là tình trạng mất dần khối lượng, sức mạnh và chức năng cơ theo tuổi. Từ sau 50 tuổi, khối cơ có thể giảm khoảng 1–2% mỗi năm và sức cơ giảm nhanh hơn khối cơ. Hậu quả là yếu chân, đi chậm, dễ ngã, khó tự đứng dậy khỏi ghế và mất dần khả năng sống độc lập.

Có thể tự sàng lọc tại nhà bằng những dấu hiệu đơn giản: khó đứng dậy khỏi ghế mà không chống tay, đi bộ chậm hơn rõ so với người cùng tuổi, cầm nắm yếu (khó mở nắp chai), sụt cân không chủ ý, hoặc quần áo và nhẫn trở nên rộng. Bác sĩ có thể xác nhận bằng đo lực nắm tay, tốc độ đi bộ và đo thành phần cơ thể.

• Nguyên nhân thúc đẩy: ăn thiếu đạm, ít vận động, nằm viện dài ngày, bệnh mạn tính, thiếu vitamin D, viêm mạn tính.
• Chỉ nằm nghỉ vài ngày liên tục cũng có thể làm mất một lượng cơ đáng kể ở người cao tuổi — cần vận động sớm sau ốm nếu bác sĩ cho phép.
• Người thừa cân vẫn có thể bị sarcopenia (béo phì kèm thiếu cơ) — cân nặng bình thường không đồng nghĩa với đủ cơ.

Khuyến nghị chung của WHO cho người từ 65 tuổi là ít nhất 150 phút hoạt động cường độ vừa mỗi tuần, cộng thêm tập kháng lực 2–3 buổi mỗi tuần cho các nhóm cơ lớn, và bài tập thăng bằng ít nhất 3 buổi mỗi tuần ở người có nguy cơ ngã. Tập kháng lực chính là yếu tố then chốt mà nhiều người bỏ qua khi chỉ đi bộ.

1. Khởi động nhẹ 5–10 phút: đi bộ chậm, xoay khớp.
2. Kháng lực: đứng lên ngồi xuống ghế, nhón gót, đẩy tường, dùng dây thun hoặc chai nước 0,5–1 kg; 8–12 lần mỗi động tác, 2–3 hiệp.
3. Thăng bằng: đứng một chân có vịn ghế, đi nối gót, thái cực quyền, dưỡng sinh.
4. Bền bỉ: đi bộ nhanh, đạp xe tại chỗ, bơi — chia nhỏ 10 phút mỗi lần cũng có giá trị.
5. Giãn cơ nhẹ 5 phút cuối buổi; tăng dần mức độ, không tăng quá 10% mỗi tuần.

Người có bệnh tim mạch, huyết áp chưa kiểm soát, thoái hoá khớp nặng hoặc mới phẫu thuật nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chương trình tập. Nguyên tắc an toàn: tập ở nơi có chỗ vịn, mang giày kín gót có đế chống trượt, dừng lại ngay nếu đau ngực, khó thở bất thường hoặc choáng váng.

Người cao tuổi cần bao nhiêu đạm mỗi ngày?

Người cao tuổi cần khoảng 1,0–1,2 g đạm trên mỗi kg cân nặng mỗi ngày, cao hơn mức 0,8 g/kg thường khuyến nghị cho người trưởng thành trẻ, vì cơ thể lớn tuổi sử dụng đạm kém hiệu quả hơn. Với người 55 kg, con số này tương đương khoảng 55–66 g đạm mỗi ngày. Người có bệnh cấp tính hoặc đang phục hồi sau phẫu thuật có thể cần nhiều hơn theo chỉ định bác sĩ.

Quan trọng không kém là chia đều đạm cho các bữa, khoảng 25–30 g mỗi bữa chính, thay vì dồn hết vào bữa tối. Cách chia đều kích thích tổng hợp cơ tốt hơn. Người có bệnh thận mạn cần lượng đạm riêng theo chỉ định của bác sĩ, không áp dụng mức chung này.

• Nguồn đạm chất lượng: trứng, cá, thịt nạc, sữa và sữa chua, đậu phụ, đậu đỗ, sữa dành cho người cao tuổi.
• Vitamin D: thường cần 800–1000 IU mỗi ngày ở người cao tuổi ít ra nắng, kết hợp phơi nắng nhẹ buổi sáng; nên xét nghiệm khi nghi thiếu.
• Canxi: khoảng 1000–1200 mg mỗi ngày, ưu tiên từ thực phẩm như sữa, sữa chua, cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ, rau lá xanh đậm.
• Đủ nước: người cao tuổi giảm cảm giác khát nên dễ mất nước; nên uống theo lịch chứ không chờ khát, điều chỉnh nếu có suy tim, suy thận.
• Chú ý sức khoẻ răng miệng — mất răng, răng giả không vừa hoặc khô miệng là nguyên nhân âm thầm khiến người cao tuổi ăn thiếu đạm.

Làm sao phòng ngã cho người cao tuổi trong nhà?

Ngã là nguyên nhân hàng đầu gây gãy xương, chấn thương sọ não và mất khả năng sống độc lập ở người cao tuổi. Điều đáng mừng là phần lớn nguyên nhân đều can thiệp được: yếu cơ chân, rối loạn thăng bằng, giảm thị lực, thuốc an thần và môi trường trong nhà. Người đã ngã một lần có nguy cơ ngã lại cao hơn nhiều, nên mỗi lần ngã đều cần được báo với bác sĩ.

• Loại bỏ thảm rời, dây điện vắt ngang lối đi, đồ vật để dưới sàn.
• Lắp tay vịn ở nhà vệ sinh và cầu thang, dùng thảm chống trượt trong phòng tắm, ưu tiên bồn cầu cao.
• Bảo đảm đủ ánh sáng, đặc biệt là đèn ngủ dẫn đường từ giường tới nhà vệ sinh.
• Đi dép có quai hậu, đế chống trượt; không đi tất trơn trên nền gạch.
• Kiểm tra thị lực mỗi năm, thay kính đúng độ; thận trọng khi mới đổi sang kính đa tròng.

Giấc ngủ, tâm trạng và trí nhớ thay đổi thế nào khi có tuổi?

Khi có tuổi, giấc ngủ thường nông hơn, dễ tỉnh giấc và có xu hướng ngủ sớm dậy sớm — đây là thay đổi sinh lý. Tuy nhiên mất ngủ kéo dài, ngủ ngày quá nhiều hoặc ngáy kèm ngưng thở khi ngủ không phải là chuyện “bình thường của tuổi già” mà cần được đánh giá, vì liên quan tới tăng huyết áp, sa sút trí tuệ và té ngã.

• Vệ sinh giấc ngủ: giờ ngủ – thức cố định, hạn chế ngủ trưa quá 30 phút, tránh cà phê sau trưa, tiếp xúc ánh sáng ban ngày, không dùng điện thoại trên giường.
• Thuốc ngủ nhóm benzodiazepin và thuốc an thần nên tránh dùng kéo dài ở người cao tuổi vì tăng nguy cơ ngã, gãy xương và lú lẫn.
• Trầm cảm ở người cao tuổi thường biểu hiện kín đáo: mất hứng thú, than đau mỏi khắp người, chán ăn, cáu gắt, rút lui khỏi giao tiếp — dễ bị bỏ sót.
• Suy giảm nhận thức cần chú ý khi: quên sự việc mới xảy ra, lặp lại câu hỏi, lạc đường ở nơi quen thuộc, khó quản lý tiền bạc hay thuốc men.
• Duy trì hoạt động trí óc và xã hội: đọc sách, chơi cờ, sinh hoạt hội nhóm, giữ liên hệ với con cháu — có liên quan tới bảo tồn chức năng nhận thức.

Một điểm cần phân biệt: lú lẫn cấp (mê sảng) xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày, thay đổi theo thời điểm trong ngày, thường do nhiễm trùng, mất nước, thuốc mới hoặc đau. Đây là tình trạng cấp cứu, khác với sa sút trí tuệ diễn tiến chậm qua nhiều tháng năm.

Người cao tuổi cần tầm soát và tiêm chủng những gì?

Tầm soát định kỳ giúp phát hiện sớm những vấn đề tiến triển âm thầm như tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương, giảm thính lực hay trầm cảm. Tần suất cụ thể tuỳ tình trạng từng người và chỉ định của bác sĩ; bảng dưới đây là khung tham khảo chung.

• Vắc-xin cúm: tiêm nhắc hằng năm, tốt nhất trước mùa dịch.
• Vắc-xin phế cầu: được khuyến cáo cho người cao tuổi, đặc biệt khi có bệnh phổi mạn, tim mạch, đái tháo đường; lịch cụ thể theo tư vấn của cơ sở tiêm chủng.
• Vắc-xin zona (giời leo): giúp giảm nguy cơ mắc và giảm biến chứng đau thần kinh sau zona, vốn rất dai dẳng ở người cao tuổi.
• Ngoài ra cần cập nhật vắc-xin uốn ván – bạch hầu và các vắc-xin khác theo khuyến cáo hiện hành.

Dược liệu và thực phẩm bảo vệ sức khỏe có vai trò gì?

Một số dược liệu quen thuộc được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ thể trạng, giấc ngủ hoặc trí nhớ ở người lớn tuổi, nhưng bằng chứng hiện còn hạn chế: đa số thử nghiệm có quy mô nhỏ, thời gian ngắn, tiêu chí đánh giá khác nhau nên khó khái quát. Không sản phẩm nào trong nhóm này có thể thay thế thuốc điều trị bệnh mạn tính.

• Nhân sâm: được nghiên cứu về cảm giác mệt mỏi và thể lực; cần thận trọng ở người tăng huyết áp chưa kiểm soát, mất ngủ, đang dùng thuốc chống đông hoặc hạ đường huyết.
• Đông trùng hạ thảo: có dữ liệu tiền lâm sàng về chống oxy hoá và chuyển hoá năng lượng; bằng chứng lâm sàng ở người cao tuổi còn ít, cần lưu ý tương tác với thuốc chống đông, hạ đường huyết và ức chế miễn dịch.
• Bacopa monnieri (rau đắng biển): một số thử nghiệm nhỏ khảo sát về trí nhớ; kết quả chưa nhất quán và có thể gây khó chịu tiêu hoá.
• Bạch quả (ginkgo): được nghiên cứu nhiều về nhận thức nhưng kết quả tổng hợp còn tranh cãi; đáng chú ý là nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông.
• Luôn thông báo cho bác sĩ về mọi sản phẩm đang dùng, vì người cao tuổi dùng nhiều thuốc là nhóm dễ gặp tương tác nhất.

Khi nào cần đưa người cao tuổi đi khám ngay?

• Sau mỗi lần ngã, dù không thấy đau nhiều, vẫn nên báo bác sĩ để rà soát nguyên nhân và phòng ngã tái diễn.
• Khi khám nên mang theo danh sách thuốc, sổ khám bệnh và kết quả xét nghiệm gần nhất.
• Người thân nên biết trước bệnh viện gần nhất có khả năng cấp cứu đột quỵ và tim mạch.
• Không tự ý bỏ hoặc giảm bất kỳ thuốc điều trị nào khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Bài liên quan