Đông trùng hạ thảo có giúp tăng cường miễn dịch không?

Đông trùng hạ thảo có giúp tăng cường miễn dịch không?

Chính xác hơn, các nghiên cứu mô tả đông trùng hạ thảo như một chất điều hoà miễn dịch (immunomodulator) chứ không đơn thuần là “tăng cường”. Trong mô hình tế bào và động vật, các hoạt chất của nấm có thể làm thay đổi hoạt động của một số quần thể tế bào miễn dịch theo cả hai hướng, tuỳ bối cảnh. Chưa đủ bằng chứng lâm sàng ở người để khẳng định việc dùng sản phẩm này giúp ít ốm hơn hay chống lại nhiễm trùng.

Cần phân biệt rõ hai khái niệm thường bị đánh đồng trong quảng cáo: một chỉ số miễn dịch thay đổi trong phòng thí nghiệm (ví dụ tế bào tiết nhiều cytokine hơn) hoàn toàn khác với kết cục lâm sàng (ít mắc bệnh hơn, khỏi nhanh hơn). Chỉ có thử nghiệm lâm sàng mới trả lời được câu hỏi thứ hai, và dữ liệu đó hiện còn rất hạn chế.

Cơ chế điều hoà miễn dịch được mô tả như thế nào?

Hai nhóm hoạt chất chính là polysaccharide (chủ yếu là beta-glucan và các polysaccharide phức tạp của sợi nấm) và cordycepin — chất tương tự adenosine với cấu trúc 3’-deoxyadenosine. Hai nhóm này tác động theo hướng gần như trái ngược nhau, và đó là lý do tổng thể được gọi là “điều hoà”.

• Polysaccharide và đại thực bào: beta-glucan nấm gắn với các thụ thể nhận diện mẫu như dectin-1 và TLR trên bề mặt đại thực bào, khởi động tín hiệu nội bào và tăng tiết cytokine trong mô hình in vitro.
• Tế bào NK: một số nghiên cứu trên chuột ghi nhận tăng hoạt tính gây độc của tế bào diệt tự nhiên (NK cell) sau khi dùng dịch chiết nấm.
• Cordycepin và thụ thể adenosine: là chất tương tự adenosine, cordycepin có thể tác động lên tín hiệu adenosine — con đường thường mang tính kháng viêm, làm dịu phản ứng miễn dịch quá mức.
• Ảnh hưởng hai chiều: chính vì vậy, cùng một sản phẩm có thể làm tăng đáp ứng ở mô hình này và giảm viêm ở mô hình khác — kết quả phụ thuộc liều, dạng chiết xuất và bối cảnh sinh học.

Đặc điểm hai chiều này có ý nghĩa an toàn quan trọng: không thể dự đoán chắc chắn tác động ở một người cụ thể, đặc biệt khi người đó có bệnh lý miễn dịch nền hoặc đang dùng thuốc tác động lên hệ miễn dịch.

Bằng chứng khoa học hiện đang ở mức nào?

Khối bằng chứng về miễn dịch của đông trùng hạ thảo tập trung ở tầng thấp nhất của thứ bậc: in vitro trên dòng tế bào đại thực bào và tế bào lympho, cùng các nghiên cứu trên chuột. Số ít nghiên cứu ở người thường có cỡ mẫu vài chục người, thời gian ngắn, và đo các dấu ấn miễn dịch trong máu thay vì kết cục lâm sàng thực sự.

Nói thẳng: phần lớn bằng chứng hiện nay là tiền lâm sàng và không thể suy diễn sang người. Việc một chỉ số cytokine tăng lên trong đĩa nuôi cấy không đảm bảo người dùng sẽ ít bị cảm cúm. Thêm nữa, các nghiên cứu dùng dịch chiết chuẩn hoá, khác biệt đáng kể so với sản phẩm thương mại vốn dao động lớn về chủng nấm, cách nuôi trồng và hàm lượng hoạt chất.

Ai cần thận trọng hoặc tránh dùng?

Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa một bài viết có trách nhiệm và một bài quảng cáo. Với sản phẩm được cho là tác động lên miễn dịch, có những nhóm người mà tác động ấy có thể bất lợi chứ không có lợi.

• Phụ nữ mang thai và cho con bú — thiếu dữ liệu an toàn.
• Trẻ em — không có khuyến cáo liều lượng đáng tin cậy.
• Người sắp phẫu thuật — nên ngưng trước phẫu thuật và thông báo với bác sĩ gây mê.
• Người có tiền sử dị ứng nấm hoặc bào tử nấm mốc.
• Người đang sốt, nghi ngờ nhiễm trùng cấp — cần khám và điều trị đúng thay vì tự dùng sản phẩm bổ sung.

Muốn có hệ miễn dịch khoẻ, nên làm gì trước tiên?

Những yếu tố có bằng chứng mạnh nhất với chức năng miễn dịch đều là các yếu tố nền tảng, ít hào nhoáng và không tốn kém. Thực phẩm bổ sung nằm ở cuối danh sách và chỉ mang tính bổ trợ.

• Bước 1 – Tiêm chủng theo khuyến cáo. Vắc-xin cúm mùa, phế cầu, COVID-19 và các vắc-xin theo lứa tuổi là biện pháp phòng bệnh có bằng chứng mạnh nhất.
• Bước 2 – Ngủ đủ 7–9 giờ. Thiếu ngủ mạn tính làm suy giảm đáp ứng miễn dịch và giảm hiệu quả tạo kháng thể sau tiêm chủng.
• Bước 3 – Dinh dưỡng đủ đạm và vi chất. Đủ protein, kẽm, sắt, vitamin A, C, D; ưu tiên thực phẩm toàn phần thay vì viên bổ sung liều cao.
• Bước 4 – Vận động đều đặn. Cường độ vừa, khoảng 150 phút/tuần; tránh cả lối sống tĩnh tại lẫn tập luyện quá sức kéo dài.
• Bước 5 – Kiểm soát bệnh nền và bỏ thuốc lá. Đái tháo đường kiểm soát kém và hút thuốc làm tăng rõ nguy cơ nhiễm trùng.
• Bước 6 – Vệ sinh cơ bản. Rửa tay, đeo khẩu trang khi cần, tránh nơi đông người lúc dịch bệnh lây lan.
• Bước 7 (tuỳ chọn) – Cân nhắc thực phẩm bổ sung. Chỉ sau khi các nền tảng trên đã được thực hiện, và nên hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh nền.

Vì sao “tăng miễn dịch càng nhiều càng tốt” là quan niệm sai?

Hệ miễn dịch không hoạt động theo kiểu “âm lượng” có thể vặn to lên mãi. Nó là một mạng lưới cân bằng giữa nhận diện, tấn công và tự kiềm chế. Khi phần kiềm chế mất đi, hậu quả là bệnh tự miễn, dị ứng hoặc phản ứng viêm quá mức — đúng nghĩa “quân ta đánh quân mình”.

Vì vậy mục tiêu hợp lý là cân bằng và đáp ứng đúng lúc, không phải hoạt hoá tối đa. Đây cũng là lý do các nhà nghiên cứu dùng từ “điều hoà miễn dịch” khi mô tả nấm dược liệu, còn quảng cáo thì thích dùng từ “tăng cường” vì nghe hấp dẫn hơn.

• Cảm giác “ít ốm hơn” sau khi dùng sản phẩm rất dễ bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng giả dược và bởi mùa bệnh trong năm.
• Số lần cảm cúm trong năm thay đổi tự nhiên, nên tự đối chiếu “năm nay so với năm ngoái” không phải bằng chứng đáng tin.
• Nếu bạn ốm vặt liên tục, sụt cân, sốt kéo dài hoặc nhiễm trùng tái đi tái lại, hãy đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự bổ sung.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo khoa học và không thay thế chẩn đoán, chỉ định của bác sĩ. Người có bệnh nền, đặc biệt là bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.

Câu hỏi thường gặp

Bài liên quan